Instytucja przyczynienia się poszkodowanego bywa źródłem zaskoczenia i frustracji: skoro szkoda została w pełni ustalona, dlaczego wypłacone odszkodowanie okazuje się wyraźnie niższe? Dla ubezpieczycieli natomiast jest to jedno z podstawowych narzędzi ograniczania odpowiedzialności odszkodowawczej.
W niniejszym wywiadzie pan mec. Paweł Józef Pokorski, radca prawny, przybliży nam art. 362 k.c. – przepis, który pozwala na miarkowanie odszkodowania w sytuacji, gdy poszkodowany swoim zachowaniem przyczynił się do powstania szkody lub zwiększenia jej rozmiarów.
Pan mec. Pokorski wyjaśnia również, w jakich sytuacjach ubezpieczyciele najczęściej powołują się na przyczynienie, czy obniżenie odszkodowania jest dla sądu obowiązkowe, na kim spoczywa ciężar dowodu oraz jak poszkodowany może skutecznie bronić się przed nieuzasadnioną redukcją należnych mu świadczeń.
Pan mec. Paweł Józef Pokorski jest autorem bloga Odszkodowania.
Redakcja: Czym jest przyczynienie się poszkodowanego w rozumieniu art. 362 k.c. i kiedy można je zastosować?
Paweł Józef Pokorski [P.J.P]: Przyczynienie się to sytuacja, w której poszkodowany swoim zachowaniem (działaniem lub zaniechaniem) doprowadza do powstania szkody lub zwiększenia jej rozmiarów. Aby można było zastosować art. 362 k.c., zachowanie to musi pozostawać w normalnym związku przyczynowym ze szkodą. Przepis ten stosuje się w przypadkach tzw. konkurencji przyczyn, gdy szkoda jest wynikiem zarówno działania sprawcy, jak i poszkodowanego.
Klasyczną ilustracją tej instytucji jest sytuacja, w której poszkodowany kierowca – mimo braku winy za spowodowanie kolizji – nie miał zapiętych pasów bezpieczeństwa. Zaniechanie to, choć nie doprowadziło do samego wypadku, pozostaje w adekwatnym związku przyczynowym z intensyfikacją obrażeń ciała (zwiększenie rozmiarów szkody). W takim stanie faktycznym, na podstawie art. 362 k.c., należne zadośćuczynienie podlega odpowiedniemu miarkowaniu (obniżeniu) proporcjonalnie do wpływu tego zaniedbania na ostateczny skutek zdrowotny
Dlaczego stwierdzenie 100% szkody nie zawsze oznacza uzyskanie 100% odszkodowania?
[P.J.P]: Pojęcie „100% szkody” odnosi się do całkowitego rozmiaru szkody (np. pełnych kosztów leczenia, wielkości uszczerbku na zdrowiu), natomiast „odszkodowanie” to kwota faktycznie wypłacana, która może zostać skorygowana. Jeżeli poszkodowany przyczynił się do szkody, obowiązek jej naprawienia ulega odpowiedniemu zmniejszeniu, co sprawia, że finalna wypłata jest niższa niż wyliczona wartość szkody.
W jaki sposób różni się ocena zachowania poszkodowanego przy odpowiedzialności opartej na winie od oceny opartej na zasadzie ryzyka?
[P.J.P]: Zasada winy (np. błędy medyczne): Aby uznać przyczynienie, trzeba wykazać winę poszkodowanego (zarzucalność jego zachowania).
Zasada ryzyka (np. wypadki komunikacyjne): Do stwierdzenia przyczynienia wystarczy obiektywna nieprawidłowość zachowania poszkodowanego. Nie jest konieczne przypisanie mu winy. Oznacza to, że nawet zachowanie osoby, której winy przypisać nie można (np. dziecka poniżej 13 lat wbiegającego pod samochód), może zostać uznane za przyczynienie się, ponieważ jest obiektywnie sprzeczne z zasadami ruchu drogowego.
Jakie są najczęstsze sytuacje, w których ubezpieczyciele powołują się na przyczynienie poszkodowanego?
[P.J.P]: Do najczęstszych sytuacji należą:
- Jazda z nietrzeźwym kierowcą (świadoma zgoda na ryzyko).
- Niezapięcie pasów bezpieczeństwa przez kierowcę lub pasażera.
- Przekroczenie prędkości lub korzystanie z telefonu podczas jazdy.
- Wtargnięcie pieszego na jezdnię w miejscu niedozwolonym.
- Poruszanie się pieszego po zmroku poza terenem zabudowanym bez elementów odblaskowych.
- Jazda motocyklem bez kasku lub rowerem bez oświetlenia.
Czy stopień przyczynienia może być automatycznie utożsamiany z procentowym obniżeniem odszkodowania?
[P.J.P]: Nie. Sąd Najwyższy wyraźnie wskazuje, że nie należy stosować automatyzmu (np. 30% przyczynienia nie musi równać się obniżeniu odszkodowania o 30%). Stopień przyczynienia jest jedynie punktem wyjścia do oceny, a ostateczna redukcja zależy od całokształtu okoliczności sprawy. Każda sprawa jest indywidualnie rozpatrywana. Ubezpieczyciele często mogą stosować taki automatyzm, jednak w sądach badane są wszystkie okoliczności sprawy i przyczynienie się musi oznaczać zmniejszenia odszkodowania.
Czy sąd ma obowiązek obniżyć odszkodowanie po ustaleniu przyczynienia?
[P.J.P]: Nie, sąd nie ma takiego obowiązku. Art. 362 k.c. daje sądowi możliwość („może”), a nie nakaz obniżenia odszkodowania. Sąd może odstąpić od zmniejszenia świadczenia, jeśli uzna to za słuszne, biorąc pod uwagę np. drastyczną dysproporcję między winą sprawcy a zachowaniem poszkodowanego. Więcej – w praktyce często zdarza się, że pierwotnie ustalony przez ubezpieczyciela procent przyczynienia się poszkodowanego jest przez Sąd obniżany.
Kto ponosi ciężar udowodnienia tego, że poszkodowany przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody?
[P.J.P]: Ciężar dowodu spoczywa na ubezpieczycielu (lub sprawcy), ponieważ to on wywodzi z tego faktu korzystne dla siebie skutki prawne (chęć obniżenia wypłaty). Musi on udowodnić nie tylko fakt nieprawidłowego zachowania, ale także jego wpływ na powstanie lub rozmiar szkody. Takie podejście wynika wprost z zasady, że to jednak ubezpieczyciel w tym postępowaniu (likwidacyjnym) ma większe obowiązki w tym zakresie. Jest to norma postępowania.
W jakich sytuacjach poszkodowany naraża się na obniżenie świadczenia wskutek swojego zachowania po wypadku?
[P.J.P]: Poszkodowany naraża się na zarzut przyczynienia do zwiększenia szkody, jeśli nie realizuje obowiązku minimalizacji skutków zdarzenia, np. poprzez nieuzasadnioną odmowę podjęcia leczenia lub rehabilitacji, co prowadzi do pogorszenia jego stanu zdrowia lub utrwalenia inwalidztwa. Za takie okoliczności może być tez uznane niestosowanie się do zaleceń lekarskich np. w zakresie nieobciążania uszkodzonej nogi, czy też podnoszenie ciężkich rzeczy pomimo zakazu.
Jak poszkodowany może skutecznie zakwestionować decyzję ubezpieczyciela o obniżeniu odszkodowania z powodu przyczynienia?
[P.J.P]: Poszkodowany może odwołać się od decyzji, argumentując, że:
- Ubezpieczyciel nie udowodnił związku przyczynowego między zachowaniem a szkodą (np. brak pasów nie miał wpływu na obrażenia).
- Zastosowano niedopuszczalny automatyzm w obliczaniu obniżki.
- Zasady współżycia społecznego i dysproporcja winy przemawiają przeciwko obniżeniu odszkodowania.
Dziękujemy za rozmowę!
Serdecznie dziękujemy panu mec. Pokorskiemu za rozmowę!
Zapraszamy jeszcze raz do odwiedzin bloga Odszkodowania oraz strony www pana mec.: Odszkodowania Inowrocław.
Zdjęcie: Clark Van Der Beken
📌
Po przeczytaniu wywiadu z mec. Piotrem Schreiberem zapraszamy również do lektury:
Czy ojciec w świetle prawa jest traktowany gorzej niż matka? – odpowiada r.pr. Michał Polak